Türk Dünyası’nda Internet ve Sosyal Medya

Küreselleşme, Internet ve Sosyal Medya Bağlamında Türk Dünyası

Turkic World in Globalization, the Internet and Social Media Context

Bu çalışma 25-27 Mayıs 2016 tarihleri arasında Bakü/Azerbaycan’da düzenlenmiş olan “III. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu”nda sözlü bildiri olarak sunulmuştur.

  1. Giriş

İnsanoğlunun gereksinimlerini karşılayacak olan yardımcı aletlerin üretilmesi için gerekli olan bilgi ve yetenek olarak ifade edilen teknoloji, günümüzde adından sıkça söz edilen ve hayatımızın büyük bir kısmını kapsayan bir kavram olarak ortaya çıkmaktadır. Erdemir, Bakırcı, ve Eyduran (2009: 99)’a göre teknoloji, teknik bilginin yaşama geçirilmesini öngören tüm toplumsal ve ekonomik etkinlikleri ve örgütlenmeleri kapsayan bir alandır. Teknolojinin hızla geliştiği çağımızda ise bilgi toplumu olarak adlandıran yeni bir toplum algısı ortaya çıkmıştır. Bilgi Toplumu; “bilgi üretimi ve iletiminin yaygınlaştığı, bilginin temel sermaye, ana güç olduğu ve bilgi işi ile uğraşanların çoğunlukta olduğu, öğrenmenin hayatın bir parçası haline geldiği bir toplumsal yaşam biçimi olarak tanımlanabilir” (Fındıkçı, 1996: 26). Bilgi toplumu aynı zamanda, daha çok bilgi ve iletişim teknolojilerine (BİT) dayalı bir toplumu ifade etmektedir. Hiç kuşkusuz BİT’in, özellikle bilgisayar ve Internet’in hayatın birçok alanında kullanılması ve hatta evlere kadar girmiş olması, küreselleşme olgusunu ortaya çıkarmış, insanlar ve toplumlar farklı yerlerde olan bitenlerden daha çok haberdar olmaya başlamış, birbirlerinden etkilenir ve deneyimlerini birbirleri ile paylaşır hale gelmişlerdir. Kültürler birbirleri ile etkileşmeye başlamış, kültürleşme olarak ifade edilen bu duruma bağlı olarak pek çok değer farklılaşmaya başlamıştır.

Tüm bu değişimler yaşanırken, teknolojiye ve teknolojinin kaynağı olan bilime hakim olan ülkeler, sanayi gibi pek çok ekonomik etkinlik alanında üstünlük sağlamış konumdadır. Dolayısıyla teknoloji ulusların rekabet üstünlüğünün tek göstergesi şekline dönüşmüştür. Bu bağlamda Dünya kaynaklarının yeniden paylaşılmasında ve kitlesel refahın yükseltilmesinde bilim ve teknoloji alanındaki üstünlük belirleyici olmaktadır (Şenel & Gençoğlu, 2003).

Küreselleşmenin ivme kazanması boyutunda BİT; ekonomi, siyaset ve kültür bakımından mevcut alanların dönüşümünde önemli görülmektedir. Özellikle Internet teknolojisinin yeni bir ortam, gerçeklik, özgürlük alanı ve ekonomik bir pazar olarak kullanılması, küresel unsurların hızlı bir biçimde gezinmeye sokulmasını sağlamıştır. Bu noktada Internet küresel sistemin bir doğrultusu halini almıştır (Güzel, 2006). Internet’in çıkış noktası üretilen bilgiyi paylaşma, saklama ve bilgiye kolay erişim olmakla birlikte, Internet zamanla dev bir kütüphane, dev bir alışveriş merkezi, büyük bir üniversite, kısacası sanal dünya olarak tanımlanmaya başlamıştır (Yılmaz & Horzum, 2005). Küresel dünyada artık bireyler artık sadece geleneksel medya araçlarından ziyade artan bir biçimde Internet’i ve mobil aygıtları kullanmaktadır. Internet teknolojisinin ve mobil teknolojilerin gelişimi ile birlikte sosyal medya çerçevesinde ele alınan sosyal ağlar da bireyler tarafından etkin olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bireyler sosyal medya sayesinde, bu medyanın sunmuş oldukları ayrıcalıklardan faydalanarak paylaşım gerçekleştirmekte, diğer kullanıcılar ile bağlantıda kalarak etkileşimli bir iletişimin tarafı olmaktadır. Dolayısıyla Internet ve sosyal medya her geçen gün bireylerin günlük rutinlerinin arasında yer almaktadır (İşlek, 2012: 1). Sosyal medyanın, bireylere çevrimiçi olarak kendisini ifade etme ve tercihlerini ortaya koyma fırsatı sağlaması onu farklı ve popüler kılmaktadır (Evans, 2008:33; Akt. Köksal & Özdemir, 2013).

Küresel dünyada teknolojinin özellikle Internet ve sosyal medya kullanımının hayatın vazgeçilmez bir hali alması münasebetiyle, bu makalede Türk Dünyası küreselleşme, Internet ve sosyal medya bağlamında incelenmeye çalışılmıştır. Bunun için farklı göstergelerden yararlanılmaya çalışılacaktır. Bu göstergelerden hareketle öneriler geliştirilecektir.

  1. Dünya’da Coğrafi Bölgelere Göre Internet ve Sosyal Medya Kullanımı

Internet’in olarak kullanılamaya başlandığı 1995 yılında Internet kullanımı %1 seviyesinin altında iken, 2016 yılı itibari ile Dünya nüfusunun %46,1’i (3,424,971,237 kişi) Internet erişimine sahip durumdadır. Dünya nüfusundaki büyüme %1,13 olmasına karşın, bu oran bir önceki seneye göre % 10 (332,975,082 kişi) civarında artış göstermiştir. Dünya’da şu an itibari ile bir milyarı aşkın Web sitesi bulunmakta, günlük ortalama 4,5 milyon adet blog yazısı yazılmakta,  213 milyarı aşkın e-posta gönderilmekte, beş milyar adet Google taraması yapılmakta, üç milyar GB’ı aşkın büyüklükte Internet trafiği gerçekleşmektedir. Bununla birlikte sosyal medya kullanımı açısından bakıldığında, Dünya nüfusunun %31’i (yaklaşık 2,307,000 kişi) sosyal medyayı etkin bir biçimde kullanmakta, Youtube’da günlük ortalama on milyar adet video izlenmekte, 760,788,386 adet tweet atılmakta, Instagram’da 78,844,837 adet fotoğraf yüklenmekte, Skype’de 156,269,544 adet çağrı gerçekleştirilmektedir. Sosyal medya kullanıcılarının bir önceki seneye göre artış oranı ise Internet kullanıcılarındaki artışa benzer şekilde %10 (yaklaşık 219,000,000 kişi) civarındadır (ILS, 2016; Kemp, 2016a).

Dünya genelindeki Internet ve sosyal medya kullanımı değerlerinden sonra, özellikle Türk Dünya’sının bulunduğu coğrafi bölgelerdeki Internet ve sosyal medya kullanımına ilişkin oranlar Tablo 1’de verilmektedir.

Tablo 1. Türk Dünyası’nın bulunduğu coğrafi bölgelerdeki Internet ve sosyal medya kullanım oranları

Internet Kullanım Oranı (%) Sosyal Medya Kullanım Oranı (%)
Batı Avrupa 83 48
Doğu Avrupa 64 41
Orta Doğu 53 26
Orta Asya 40 6
Güney Asya 41 11
Dünya Ortalaması 46 31

Kaynak: Kemp, 2016a

Tablo 1 incelendiğinde, Dünya’da Internet kullanımının en yüksek oranda Batı Avrupa bölgesinde (%83) olduğu görülmektedir. Türkiye’nin içerisinde yer aldığı Doğu Avrupa Bloğunda ise Internet kullanım oranı %64 olarak göze çarpmaktadır. Diğer Türk cumhuriyetlerinin yer almış olduğu Orta Asya Bloğunda ise Internet kullanım oranının (%40) Dünya ortalamasının (%46) altında olduğu görülmektedir. Tablo 1’de yer alan sosyal medya kullanım oranları dikkate alındığında ise, Internet kullanım oranları ile paralel olarak, sosyal medya kullanımının yine en yüksek oranda Batı Avrupa bölgesinde (%48) olduğu görülmektedir. Türkiye’nin bulunduğu Doğu Avrupa Bloğunda bu oran %41 seviyesindedir. Burada dikkati çeken nokta diğer Türk cumhuriyetlerinin bulunduğu Orta Asya Bloğunda sosyal medya kullanımının %6 seviyesinde olmasıdır.

  1. Türk Dünyası’nda Internet ve Sosyal Medya Kullanımı

Bu bölümde Türk Dünyası içerinde yer alan bağımsız Türk cumhuriyetlerinin Internet ve sosyal medya kullanım sayı ve oranları karşılaştırmalı olarak sunulmaya çalışılmıştır. Ele alınan raporlarda Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne ilişkin verilere ulaşılamamıştır. 2016 yılının Ocak ayında elde edilen sayı ve oranlar Tablo 2’de sunulmaktadır.

Tablo 2. Türk Dünyası’nda Internet ve sosyal medya kullanım sayıları ve oranları

Türkiye Azerbaycan Kazakistan Kırgızistan Özbekistan Türkmenistan
ToplamNüfus Sayısı* 79.14 Milyon 9.81Milyon 17.74 Milyon 5.99Milyon 30.10 Milyon 5.41Milyon
Şehirleşme Oranı %74 %55 %53 %36 %37 %50
EtkinInternet Kullanıcı Sayısı** 46.28 Milyon(%58) 5.98Milyon(%61) 9.97Milyon(%56) 2.19Milyon(%37) 13.11 Milyon(%44) 0.66Milyon(%12)
EtkinSosyalMedya Kullanıcı Sayısı*** 42.00 Milyon(%53) 1.60Milyon(%16) 3.41Milyon(%19) 0.29Milyon(%5) 0.46Milyon(%2) 0.01Milyon(<%1)
MobilBağlantıları Sayısı**** 71.03 Milyon(%90) 9.31Milyon(%95) 28.49 Milyon(%161) 8.61Milyon(%144) 20.74 Milyon(%69) 0.69Milyon(%12,8)
EtkinMobilSosyal Kullanıcı Sayısı*** 36.00 Milyon(%45) 1.30Milyon(%13) 2.11Milyon(%12) 0.21Milyon(%4) 0.35Milyon(%1) 0.01Milyon(<%1)

* Değer çocukları da içeren toplam ulusal nüfusu temsil etmektedir.

** Değer hem sabit hem de mobil bağlantılar ile erişimi temsil etmektedir.

*** Değer bireysel kullanıcıları değil, etkin kullanıcı hesaplarını temel almaktadır.

**** Değer bireysel kullanımı değil, cep telefonu aboneliğini temsil etmektedir.

Kaynak: Kemp, 2016b

Tablo 2 incelendiğinde Türk cumhuriyetlerinde en yüksek şehirleşme oranının %74 oranı ile Türkiye’de olduğu görülmektedir. Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan’da bu oran %50’ler seviyesinde iken, Kırgızistan ve Özbekistan’da %36-37 seviyesindedir. Etkin Internet kullanıcı sayılarına bakıldığında ise Azerbaycan %61’lik oranla başı çekmekte, bu ülkeyi sırasıyla Türkiye (%58), Kazakistan (%56), Özbekistan (%44), Kırgızistan (%37) ve Türkmenistan (%12) takip etmektedir. Koutroumpis (2009) tarafından gerçekleştirilen bir çalışmanın sonuçlarına göre; günümüzde en çok kullanılmakta olan geniş bant Internet’in yaygınlaşmasındaki en önemli değişken şehirleşme oranıdır. Kırsal kesimden büyük bir şehre göç eden insanların oranındaki her %1’lik artış, Internet kullanımında %1.84’lük bir yükselme meydana getirmektedir. Türk Dünyası’ndaki şehirleşme oranı ile Internet erişim oranları karşılaştırıldığında ise durumun bu şekilde olmadığı görülmektedir. Örneğin Türkmenistan’da şehirleşme oranı %50 seviyesinde iken, etkin Internet kullanıcı sayısı oranı sadece %12 seviyesindedir. Kırgızistan’da ise şehirleşme oranı %36 olduğu halde etkin Internet kullanıcı sayısı oranı %37 seviyesindedir. Karşılaştırmaya alınan altı Türk cumhuriyetinde de şehirleşme oranı ile etkin Internet kullanıcı sayısı oranı arasında doğrusal bir ilişki görülememiştir. Kazakistan dışında Orta Asya coğrafi bloğunda yer alan diğer Türk cumhuriyetlerinde Internet kullanıcı sayısı özellikle Türkmenistan’da oldukça düşük seviyede görülmüştür. Tablo 1’de verilmiş olan Orta Asya Bloğuna ilişkin %40’lık Internet kullanım oranı dikkate alındığında, Kazakistan (%56) ve Özbekistan’ın (%44) bu oranın üzerinde, Kırgızistan (%37) ve Türkmenistan’ın (%12) ise bu oranın altında olduğu görülmektedir. Yine Tablo 1’de verilmiş olan ve Türkiye ile Azerbaycan’ın yer aldığı Doğu Avrupa Bloğuna ilişkin %64’lük Internet kullanım oranı dikkate alındığında ise hem Türkiye’nin (%58) hem de Azerbaycan’ın (%61) bu orana yakın olmakla birlikte, bu oranın altında olduğu gözlenmektedir.

Sosyal medya kullanımına ilişkin oranlara bakıldığında Türk cumhuriyetleri arasında oransal bakımdan çok büyük farklılıkların olduğu göze çarpmaktadır. Türkiye %53’lük bir oranla başı çekerken bu ülkeyi sırasıyla Kazakistan (%19), Azerbaycan (%16), Kırgızistan (%5), Özbekistan (%2) ve Türkmenistan (<%1) takip etmektedir. Türkiye sahip olduğu %53’lük oranla yer aldığı Doğu Avrupa Bloğu sosyal medya kullanım oranının (%41) (Tablo 1) üzerine çıkmıştır. Türkiye’deki sosyal medya kullanıcı sayısı neredeyse Internet kullanıcı sayısına yakın bir konumdadır. Kazakistan da Türkiye’ye benzer bir şekilde %19’luk sosyal medya kullanıcı sayısı ile yer aldığı Orta Asya Bloğunun (%6) (Tablo 1) üzerinde bir kullanıcı sayısına sahiptir. Diğer Türk cumhuriyetlerinde sosyal medya kullanıcı sayısı, özellikle Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’da çok düşük seviyededir. Bu duruma ülkelerin yönetimleri tarafından gerçekleştirilen kısıtlamaların neden olduğu düşünülebilir.

Türk cumhuriyetlerinin mobil bağlantı sayıları dikkate alındığında ise Özbekistan dışında oldukça yüksek oranda, neredeyse nüfusun tamamına yakın sayıda ya da nüfusun üzerinde mobil cihazların kullanılıyor olduğu görülmektedir. Özellikle Kazakistan (%161), Kırgızistan (%144) ve Türkmenistan’da (%128) mobil bağlantı sayısı (cep telefonu abone sayısı) toplam nüfusun üzerinde seyretmektedir. Bu durum Türk dünyasında mobil cihazların özellikle cep telefonlarının etkin bir biçimde kullanıldığını göstermektedir. Ancak yine mobil cihazlarla sosyal medyanın kullanım oranlarına bakıldığında ise yine sosyal medya kullanıcısı sayılarındaki oranlara paralel sonuçlar ortaya çıkmaktadır.

Dünya çapında bağımsız bir gözlemci organizasyon olan Freedom House’un 2015 yılında yayımlamış olduğu “Freedom on the Net 2015” raporunda içerisinde Türk cumhuriyetlerinin de bulunduğu 65 ülkenin Haziran 2014 ile Mayıs 2015 tarihleri arasındaki Internet özgürlük durumları irdelenmektedir (Kelly, Earp, Reed, Shahbaz, & Truong, 2015). Bu rapora göre Türk cumhuriyetlerinin çeşitli değişkenlere bağlı olarak karşılaştırılması Tablo 3’te verilmektedir.

Tablo 3. Türk Dünyası’nda Internet özgürlük durumları (Haziran 2014-Mayıs 2015)

Türkiye Azerbaycan Kazakistan Kırgızistan Özbekistan
2014 2015 2014 2015 2014 2015 2014 2015 2014 2015
Internet Özgürlük Durumu Kısmen Özgür Kısmen Özgür Kısmen Özgür Kısmen Özgür Kısmen Özgür Özgür değil Kısmen Özgür Kısmen Özgür Özgür değil Özgür değil
Erişim Engelleri (0-25) 14 13 14 13 15 14 12 11 20 19
İçerik Sınırları (0-35) 18 20 17 19 23 23 9 8 28 28
Kullanıcı Hakkı İhlalleri (0-40) 23 25 24 24 22 24 13 16 31 31
Toplam* (0-100) 55 58 55 56 60 61 34 35 79 78

* 0 = en özgür, 100 = en az özgür                                                       Kaynak: Kelly ve diğer., 2015

Tablo 3’te yer alan araştırma raporu değerleri incelendiğinde, 2015 yılı itibari ile Kırgızistan ile Özbekistan’ın Internet özgürlüğü açısından “özgür değil” kategorisinde yer aldığı görülmektedir. Özellikle Özbekistan 78 puanla en az özgür ülke konumundadır. Diğer Türk cumhuriyetleri ise “kısmen özgür” kategorisinde yer almaktadır. Freedom House tarafından ele alınan rapor incelendiğinde, raporun bulgularını içeren Haziran 2014-Mayıs 2015 tarihleri arasında, Erişimi engellenen sosyal medya, BİT uygulaması, erişimi engellenen siyasi ve sosyal içerikler, tutuklanan blog yazarı ya da BİT kullanıcısının olup olmadığı gibi unsurlar da ifade edilmiştir. Bu unsurlar Türk cumhuriyetleri bazında Tablo 4’te verilmektedir.

Tablo 4.  Türk Dünyası’nda alınan Internet önlemleri (Haziran 2014-Mayıs 2015)

Türkiye Azerbaycan Kazakistan Kırgızistan Özbekistan
Erişimi Engellenen Sosyal Medya/BİT Uygulaması Evet Hayır Evet Hayır Evet
Erişimi Engellenen Siyasi/Sosyal İçerik Evet Hayır Evet Evet Evet
Tutuklanan Blog Yazarı/BİT Kullanıcısı Evet Evet Evet Hayır Evet

Kaynak: Kelly ve diğer., 2015

Tablo 4’te de görüldüğü gibi raporda yer alan tüm Türk cumhuriyetlerinde Internet ve sosyal medya kullanımın devlet tarafından kısıtlamalar getirilmektedir. Örneğin Azerbaycan’da belirtilen tarih aralıklarında medya satış yerlerinin ve sivil toplum kuruluşlarının yabancı kaynak alma olanaklarını kısıtlayan yeni düzenlemeler getirilmiş, bu durum çevrimiçi içerik çeşitliliğinin azalarak bazı medya sitelerinin kapatılmasına neden olmuştur. Kazakistan’ın güney bölgesinde Şubat 2015’te meydana gelen etnik çatışmaların ardından, devlet bu bölgedeki Internet erişimini geçici olarak kısıtlamış ve cep telefonu şebekelerini bloke etmiştir. Yine Kazakistan’da Eylül 2014 yılında verilmiş olan bir mahkeme kararı ile kullanıcıların IP adreslerini gizlemelerine olanak tanıyan Web siteleri ya da araçları yasaklanmıştır. Kırgızistan’da devlet 30 Haziran 2014’te Internet ve mobil servis sağlayıcılarının e-postaların ve diğer Internet iletişimlerinin izlenmesine olanak tanıyan SORM (System for Operational Investigative Activities) isimli yazılımın son sürümünü güncelleyebilmeleri için yeni talimatlar içeren bir kararı kabul etmiştir. Bu talimatlar servis sağlayıcıları için abonelerinin verilerini en fazla üç yıl boyunca saklamalarına ve yetkililerin direkt, gerçek zamanlı olarak iletişim ağlarına erişimine olanak tanıyan koşulları kapsamaktadır. Türkiye’de Eylül 2014 tarihinde Internet ortamında yapılan yayınların düzenlenmesi ve bu yayınlar yoluyla işlenen suçlarla mücadele edilmesi hakkında çıkarılmış olan 5651 Sayılı Kanun’da değişiklik yapılmıştır. Bu değişiklik idari engelleme kapsamının geliştirilmesine ve kullanıcı izni olmadan kişi verilerine yetkililerin erişmesine olanak tanımıştır. Belirtilen tarih aralığında Türkiye’de Twitter, Facebook ve YouTube devlet tarafından çeşitli nedenlerle geçici olarak kısıtlanmıştır. 2015 yılının ilk yarısında Twitter’da paylaşılan içeriklerin kaldırılması için Dünya çapında alınmış olan tüm kararların %92’si Türkiye merkezli olmuştur. Özbekistan’da Eylül 2014 tarihinde Bilişim Kanununda yapılan düzenlemeler ile blog yazarlarının sadece doğrulanmış bilgileri rapor etmeleri yasal zorunluluk haline getirilmiştir. Yine Özbekistan’da 10 yıllık bir yayın hayatından sonra “Uznews” isimli özgür haber Web sitesi, hackerlerin sitenin bazı muhabirlerinin gizli bilgilerine ulaşması ve bu platformun kritik raporlama bölümlerine devleti misilleme riski taşıyan kişilerin yerleştirilmesi olasılığına karşı kapatılmıştır (Kelly ve diğer., 2015).

  1. Sonuç

Giriş bölümünde de ifade edildiği üzere bilgi toplumu düzeninin yaşanmış olduğu günümüzde BİT’dayalı olarak hayatımız şekillenmektedir. BİT yaşam şeklimizi değiştirmekte, kültürel ve toplumsal yaşantımıza, ailesel ve çevresel ilişkilerimize ve eğitimimize yön vermektedir. Toplum içerisinde etkin bir biçimde kullanılan BİT, sosyalleşme, psikolojik tatmin ve sosyal kontrol gibi işlevleri yerine getirir konumdadır.

Çalışma kapsamında ele alınan veriler incelendiğinde, özellikle Internet ve sosyal medya kullanımı Dünya genelinde ve Türk Dünyası’nda artan bir biçimde gelişim izlemektedir. Özellikle Internet kullanımı boyutunda Dünya nüfusunun neredeyse yarısı bu teknolojiden faydalanmaktadır. Her ne kadar düşük kullanım oranına sahip olan Türk cumhuriyetleri bulunsa da bu durum Türk Dünyası için de geçerlilik arz etmektedir. Bu konuda kaleme alınmış olan tüm raporlar Internet ve sosyal medya kullanımının bir önceki seneye göre ülkeler bazında artış gösterdiğini belirtmektedir.

BİT bilgi edinme ve iletişim ihtiyaçlarının karşılanması gibi olumlu sonuçlar doğururken, diğer taraftan aşırı kullanımla birlikte hem bireyleri ve toplumsal ilişkileri olumsuz yönde etkileyen bir değişkene de dönüşebilmektedir. Toplum ve toplumun en küçük yapı taşı olan aile içi sağlıklı ilişkiler, bireylerinin birbirlerine ayırdıkları kaliteli zamanla yakından ilişkili olup, BİT kullanımı (Internet’e ve diğer bilişim teknolojilerine ayrılan zaman) bu konuda önemli bir etkendir. Internet, sosyal medya ve diğer bilişim teknolojilerinin bilinçli, doğru ve uygun zamanlı kullanımı bu teknolojilerin bireye getirebilecek olduğu zararları en aza indirecektir. Özellikle Türk Dünyası’nda bu teknolojilerden kaynaklı sorunları en aza indirebilmek için devlet tarafından alınmış olan önlemler ve kısıtlamalar göze çarpmaktadır. Ancak kısıtlamalarla bu platformlardan doğabilecek olan zararların çözülemeyeceği aşikârdır. Internet ve sosyal medya kullanımında paydaşlar genişletilmeli, bu platformların doğru kullanımı konusunda oluşturulacak olan bilinç toplumun geneline yayılmalı, var olabilecek sorunlar eğitimle çözülmelidir. Türk cumhuriyetlerinde ülkelerin tümünü kapsayacak çeşitli eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları sayesinde, farklılıkların en aza indirilmesi ve Internet’in güvenli kullanımının ülkelerin geneline yayılması sağlanabilecektir.

Kaynakça

Erdemir, N., Bakırcı, H., & Eyduran, E. (2009). Öğretmen adaylarının eğitimde teknolojiyi kullanabilme özgüvenlerinin tespiti. Türk Fen Eğitimi Dergisi, 6 (3), 99-108.

Fındıkçı, İ. (1996). Bilgi toplumunda yöneticilerde kendini geliştirme. İstanbul: Kültür Koleji Eğitim Vakfı Yayınları.

Güzel, M. (2006). Küreselleşme, internet ve gençlik kültürü. Küresel İletişim Dergisi, 1 (1), 1-16.

ILS. (2016). Internet Live Stats. Number of Internet users (2015). March, 2016, http://www.internetlivestats.com/internet-users/ adresinden 01.03.2016 tarihinde erişilmiştir.

İşlek, M. S. (2012). Sosyal medyanın tüketici davranışlarına etkileri Türkiye’deki sosyal medya kullanıcıları üzerine bir araştırma. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karaman.

Kelly, S., Earp, M., Reed, L., Shahbaz, A., & Truong, M. (2015). Freedom House. Freedom on the net  2015. October, 2015, https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTN%202015%20Full%20Report.pdf adresinden 01.03.2016 tarihinde erişilmiştir.

Kemp, S. (2016a). We are social. Digital in 2016. January, 2016, http://wearesocial.com/special-reports/digital-in-2016 adresinden 01.03.2016 tarihinde erişilmiştir.

Kemp, S. (2016b). We are social. Digital Yearbook. January, 2016, http://www.slideshare.net/wearesocialsg/2016-digital-yearbook adresinden 01.03.2016 tarihinde erişilmiştir.

Koutroumpis, P. (2009). The economic impact of broadband on growth: A simultaneous approach. Telecommunications Policy, 33 (9), 471-485.

Köksal, Y., & Özdemir, Ş. (2013). Bir iletişim aracı olarak Sosyal Medya’nın tutundurma karması içerisindeki yeri üzerine bir inceleme. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18 (1), 323-337.

Şenel, A., & Gençoğlu, S. (2003). Küreselleşen dünyada teknoloji eğitimi. Gazi Üniversitesi Endüstriyel Sanatlar Eğitim Fakültesi Dergisi, 11 (12), 45-65.

Yılmaz, K., & Horzum, M. B. (2005). Küreselleşme, bilgi teknolojileri ve üniversite. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6 (10), 103-121.




 Bu yazıya ulaştıran aramalar : coğrafi bölgelere göre internet erişim oranlarıÖzgür Türk Türk Cumhuriyetleri ve bilgileri tablo halinde

Yorum Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yanda verilen HTML etiketleri ve öznitelikleri kullanabilirsiniz.: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>
*
*